
Z Wielkiej Brytanii dotarła do Polski niezwykła wiadomość. Otóż książka Tajemnice Mezopotamii. Biblioteka pierwszych cywilizacji (ang. „The Library of Ancient Wisdom: Mesopotamia and the Making of History”) autorstwa Seleny Wisnom została nominowana do Wolfson History Prize 2026 – najważniejszej brytyjskiej nagrody przyznawanej za wybitne książki historyczne kierowane do szerokiej publiczności.
Wolfson History Prize, istniejąca od 1972 roku, wyróżnia publikacje łączące rzetelne badania naukowe z przystępną, angażującą narracją. Nagroda uchodzi za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w dziedzinie literatury historycznej w Wielkiej Brytanii, a jej laureaci wyznaczają kierunek rozwoju współczesnej popularyzacji historii. Autorzy z krótkiej listy, na której znajduję się sześć najlepszych książek, otrzymują nagrody pieniężne po £5,000, a zwycięzca – £50,000. Laureata tegorocznej edycji poznamy w grudniu.
Dlaczego jestem tak podekscytowany tą nominacją? Choćby dlatego, że mogę zaprezentować tę książkę P.T. Czytelniczkom i Czytelnikom naszej strony.

Selena Wisnom zaprasza nas w nietypową podróż do starożytnej Asyrii. Nietypową, bo patrzymy na tamten region przez pryzmat starożytnej biblioteki króla Aszurbanipala w Niniwie.
Osoba uważnie czytająca niniejszy tekst zapyta: – tytuł książki mówi o Mezopotamii, dlaczego więc wyskakujesz z Asyrią? W odpowiedzi zacytuję fragmenty Wprowadzenia do książki:
Starożytna Mezopotamia pokrywa się z obszarem dzisiejszego Iraku. (…). Przez wieki tereny te zamieszkiwały najróżniejsze ludy: od Sumerów, przez Akadów i Asyryjczyków, aż po Babilończyków. Powstał tam tygiel kulturowy, dla którego pewnym wspólnym wątkiem była tradycja literacka i religijna, a głównym zwornikiem – pismo klinowe. (…) Kulturę mezopotamską zapoczątkowali Sumerowie. (…) W końcu władzę na południu tego terenu przejęli Babilończycy, a na północy Asyryjczycy. Ci drudzy zawdzięczają tym pierwszym tyle samo co Rzymianie Grekom. Asyryjska kultura w takim stopniu czerpała z babilońskiej, że właściwie trudno je od siebie oddzielić. Z tego właśnie powodu w odniesieniu do kultury wspólnej obu cywilizacjom, ale też doi starszych tekstów sumeryjskich, będę używać określenia „mezopotamski”.
Jakie znaczenie miała wspomniana starożytna biblioteka króla Aszurbanipala w Niniwie? Ostatni wielki władca Asyrii, stworzył bibliotekę, w której zebrano tysiące glinianych tabliczek zapisanych pismem klinowym; zawierały one ówczesną wiedzę z różnych dziedzin. Króla interesowały zarówno pradawne tradycje religijne i literatura, jak i najnowsze odkrycia w dziedzinie medycyny i magii. Choć imperium upadło, a budynek spłonął, to właśnie ogień utwardził glinę i sprawił, że tabliczki przetrwały pod gruzami. Tysiące lat później wiktoriańscy archeolodzy pracujący na terenie dzisiejszego Iraku zaczęli wydobywać je z ziemi.
Selena Wisnom zalicza się do grona zaledwie kilkuset ekspertów, którzy potrafią je dziś odczytać. Studiowała bowiem filologię klasyczną, po czym uzyskała doktorat z zakresu studiów nad pismem klinowym. Jej prace dotyczyły poezji babilońskiej, a równolegle z badaniami naukowymi napisała trylogię sztuk osadzonych w realiach starożytnej Asyrii. W październiku 2016 roku została wybrana na Junior Research Fellow w The Queen’s College w Oksfordzie. Następnie wykładała asyriologię na Uniwersytecie w Cambridge. W 2020 roku dołączyła do University of Leicester jako pierwsza wykładowczyni dziedzictwa Bliskiego Wschodu.
Autorka nie skupia się wyłącznie na suchych datach, spisach królów czy bitwach. Skupia się na ludzkim wymiarze historii, zapraszając nas między innymi na spotkania z mieszkańcami Mezopotamii. Przedstawia nam Aszurbanipala i jego rodzinę, a także skrybów, astrologów, lekarzy i kapłanów. Opowiada o tym, czego dziś możemy się dowiedzieć z tabliczek na temat świata naszych starożytnych przodków. Pokazuje codzienne życie starożytnych Asyryjczyków, ich troski o pracę, lęki, relacje i poszukiwanie sensu życia. Okazuje się, że nieobce były im przyjaźnie, ale i zazdrość. Nade wszystko jednak poszukiwali sensu życia.
Mezopotamia była ojczyzną zaawansowanej matematyki, astronomii, bankowości, prawa i literatury. Była to kultura przyswojona i rozwinięta przez starożytnych Greków, a jej mity były prekursorami opowieści biblijnych. Właśnie kwestia, jak mezopotamskie mity i podania wpłynęły na późniejsze teksty Starego Testamentu, jest jednym z kierunków analiz prowadzonych przez Selenę Wisnom.
Dużą wartością Tajemnic Mezopotamii jest niezwykle wciągająca forma podania rzetelnej wiedzy naukowej oraz umiejętność autorki opowiadania o przeszłości w sposób nowoczesny, klarowny i inspirujący, o czym świadczy nominacja do Wolfson History Prize. Stajemy twarzą w twarz ze zdumiewającymi osiągnięciami, codziennym życiem i zmaganiami pierwszej cywilizacji ludzkości o zrozumienie naszego miejsca we wszechświecie. Warto zatem wybrać się w fascynującą podróż do serca starożytnego Bliskiego Wschodu – choćby po to, by poznać kulturę, bez której nasze dzisiejsze życie biegłoby zupełnie innymi torami.