Przedwojenne zbiory z Berlina znalazły się na wystawie w Żydowskim Instytucie Historycznym. Wystawę zwiedził Roman Soroczyński.

Od 10 kwietnia 2026 roku można odwiedzać wystawę Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie, która została wyeksponowana w Żydowskim Instytucie Historycznym im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie.

W przededniu jej otwarcia miałem przyjemność uczestniczyć w zwiedzaniu kuratorskim. Z dużą subtelnością i z gotowością odpowiadania na różne (nieraz trudne) pytania prowadziła je kuratorka wystawy, Marta Kapełuś, która – jak się okazało – po raz pierwszy pełni tę funkcję.

Najpierw kilka słów o historii zbioru, która jest nierozerwalnie związana z dramatycznymi wydarzeniami XX wieku. Za symboliczny początek kolekcji uznawany jest rok 1907, kiedy jubiler Albert Wolf przekazał gminie obszerny zbiór przedmiotów, wśród których były portrety, rękopisy i znaleziska archeologiczne. W latach 20. i 30. XX wieku, w okresie dynamicznego rozwoju fotografii i reprodukcji obrazów, materiały były systematycznie gromadzone, katalogowane i umieszczane na tekturowych planszach, tworząc uporządkowane kompendium obrazów dotyczących życia, kultury i historii Żydów. Uroczyste otwarcie Żydowskiego Muzeum w Berlinie, przy ul. Oranienburger Straße, nastąpiło 24 stycznia 1933 roku – zaledwie tydzień przed przejęciem władzy w Niemczech przez nazistów.

W czasie narastających prześladowań instytucja prowadziła niezwykle ambitną, intensywną działalność wystawienniczą i wspierała żydowskich artystów wykluczanych z życia kulturalnego. Dzięki staraniom pierwszego dyrektora, Karla Schwarza, zbiory muzeum konsekwentnie powiększały się.

Jego działalność została brutalnie przerwana podczas pogromu listopadowego, tzw. Nocy Kryształowej, z 9 na 10 listopada 1938 roku. Po pogromie zbiory muzeum uległy rozproszeniu i trafiły do różnych części świata. Część kolekcji została w czasie wojny wywieziona przez nazistów na tereny dzisiejszej Polski. Po wojnie odnaleziono ją w zamku w Sławie, następnie przewieziono do Wrocławia, a później do składnicy muzealnej Ministerstwa Kultury i Sztuki w Bożkowie. Ostatecznie w 1951 roku zbiór trafił do Żydowskiego Instytutu Historycznego, gdzie znajduje się do dziś i stanowi podstawę prezentowanej wystawy.

Minęło 75 lat i ikonograficzne archiwum przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie jest prezentowane w Żydowskim Instytucie Historycznym im. Emanuela Ringelbluma. Ekspozycja przywraca pamięć o przerwanej działalności instytucji oraz stawia pytanie o rolę obrazów – fotografii, grafik i reprodukcji – w budowaniu wiedzy o historii i tożsamości społeczności żydowskiej. Jest to unikatowy zbiór materiałów wizualnych dokumentujących życie i kulturę Żydów tuż przed Zagładą.

Wystawa stanowi rzadkie świadectwo świata, który w dużej mierze zniknął. Zdjęcia, grafiki i reprodukcje zachowane w archiwum dokumentują życie Żydów przed Holokaustem, utrwalając obrazy dzieł sztuki, miejsc i społeczności, które często już nie istnieją. Tytułowe Obrazy tożsamości zachęcają zwiedzających do postrzegania przedwojennej kultury żydowskiej nie tylko jako utraconego dziedzictwa, ale także jako istotnej części historii, która nadal kształtuje nasze rozumienie przeszłości.

Centralnym punktem ekspozycji jest archiwum ikonograficzne prezentujące różnorodne przejawy kultury żydowskiej – od postaci życia religijnego i intelektualnego po artystów i twórców kultury popularnej. W zbiorze znajdują się fotografie miejsc religijnych, sceny świąt i codzienności.

Na wystawie prezentowane są również dzieła sztuki żydowskiej. Część z nich zachowała się jedynie w formie fotografii – będących często ostatnim śladem po pracach zniszczonych w czasie wojny. Obok nich można zobaczyć także oryginalne rysunki, szkice, akwaforty i drzeworyty przedwojennych artystów z różnych części Europy. Pokazano nie tylko dorobek kultury żydowskiej, lecz także realia, w których funkcjonowała społeczność żydowska w Europie. W zbiorze znajdują się materiały ukazujące napięcia społeczne, uprzedzenia i przemoc – w tym ryciny odnoszące się do oskarżeń o mordy rytualne, fotografie z procesów oraz antysemickie karykatury. Są tu oryginalne plansze z ikonograficznego archiwum, negatywy i diapozytywy, a także dokumenty związane z działalnością Muzeum Żydowskiego w Berlinie. Ekspozycję uzupełniają wybrane dzieła sztuki powiązane z historią instytucji oraz materiały archiwalne dokumentujące losy kolekcji po jej zamknięciu w 1938 roku.

Wystawa Obrazy tożsamości opowiada nie tylko historię samej kolekcji, lecz także losy instytucji, która ją stworzyła, oraz powojenne okoliczności odnalezienia i zachowania jej fragmentów. Jednocześnie pozwala zrozumieć realia, w których powstawały powojenne zbiory Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma – w czasie chaosu, przemieszczania obiektów i odbudowy instytucji kultury po II wojnie światowej. Jak powiedziała Marta Kapełuś, na wystawie znalazła się stosunkowo niewielka część zbiorów, które posiada Instytut. Ale i tak dokumentuje ona bardzo dużo interesujących, a niejednokrotnie wstrząsających, kwestii. W pewnym sensie jest ona odpowiedzią na pytanie: co należy zachować w obliczu zbliżającej się katastrofy? Jak można uchwycić i zdefiniować dziedzictwo żydowskie?

Wystawie towarzyszą również: esej filmowy Wege zur Kunsterziehung/ Drogi edukacji artystycznej/ A Guide for Art Education w reżyserii Yael Vishnizki Levi (badający pęknięcia w historii kolekcji i to, jak odzwierciedlają się one w jej fragmentarycznej formie) oraz katalog zawierający artykuły naukowe, eseje interpretacyjne oraz reprodukcje materiałów z kolekcji.

• Wystawa Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie
• Miejsce: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa
• Termin: 10 kwietnia – 30 listopada 2026
• Kuratorka wystawy: Marta Kapełuś
• Projekt aranżacji: Aneta Faner
• Film: Yael Vishnizki Levi